Museum Vrolik w Amsterdamie zakończyło repatriację czaszek przodków Moluków
Po 112 latach piętnaście czaszek przodków wróciło do swojej społeczności na wyspie Yamdena w archipelagu Tanimbar w Indonezji. Muzeum Vrolik w Amsterdamie nawiązało współpracę z grupą diaspory moluckiej, aby ułatwić tę znaczącą repatriację, która zakończyła się 5 listopada 2024 r. Czaszki zostały zwrócone do Desa Lorulun i Desa Tumbur (dawniej Desa Amtufu) po podróży trwającej ponad 10 000 kilometrów.
Historyczna podróż do Holandii
Czaszki przodków zostały pierwotnie zabrane z Amtufu w 1912 roku przez G.N.A. Kettinga, oficera medycznego Królewskiej Armii Holenderskich Indii Wschodnich. Tradycje ustne w wiosce nadal wspominają platformę w skalnej niszy, gdzie upamiętniano tych przodków. Analiza historyczna sugeruje, że osoby te żyły w drugiej połowie XIX wieku lub wcześniej.
W 1912 roku Ketting przekazał czaszki holenderskiemu antropologowi J.P. Kleiwegowi de Zwaanowi, znanemu ze swojej pracy w dziedzinie antropologii rasowej. W tamtych czasach wielu europejskich naukowców wierzyło, że ludzkość można podzielić na odrębne rasy ludzkie na podstawie cech fizycznych. Kleiweg de Zwaan, szczególnie zainteresowany narodem indonezyjskim z perspektywy badań rasowych, podarował później czaszki profesorowi Lodewikowi Bolkowi, dyrektorowi laboratorium anatomicznego Uniwersytetu w Amsterdamie, w którym mieściło się Muzeum Vrolik. Po szczegółowym opisaniu w publikacji Kleiweg de Zwaana z 1917 roku pt. „Tanimbarschedels” (Czaszki z Tanimbaru), czaszki zostały przeniesione do Akademickiego Centrum Medycznego w 1984 roku i przechowywane w magazynie, niedostępne do publicznego oglądania.
Rozpoczęcie wysiłków na rzecz repatriacji
Możliwość repatriacji pojawiła się w 2022 roku, gdy Menucha Latumaerissa z holenderskiej fundacji moluckiej Budaya Kita odkryła publikację Kleiweg de Zwaana z 1917 roku w sklepie z używaną odzieżą. Po tym odkryciu Menucha zapytała, czy czaszki nadal należą do kolekcji Muzeum Vrolik. Muzeum potwierdziło, że piętnaście z pierwotnych szesnastu czaszek faktycznie znajdowało się w ich magazynie.
Przy wsparciu eksperta ds. repatriacji Josa van Beurdana, Budaya Kita zainicjowała formalny wniosek o zwrot szczątków. Słowa Menuchy po pierwszym zobaczeniu czaszek: „Przodkowie, zabierzemy Was do domu”, podsumowały determinację fundacji.
Wspólna droga do powrotu
Proces repatriacji był wspólnym przedsięwzięciem, wspieranym przez Muzeum Vrolik, Ambasadę Indonezji w Hadze i Garuda Indonesia. Kluczową pomoc zapewnił również Noah Fanoembi, ambasador specjalnego powołania Wysp Tanimbar w Holandii, oraz antropolog Paul Wolff Mitchell, który dostarczył raport kryminalistyczny dotyczący szczątków. Rada Dyrektorów Amsterdam UMC, prawnego właściciela kolekcji Muzeum Vrolik, również udzieliła pełnego wsparcia.
Budaya Kita skontaktowała się ze społecznościami Desa Lorulun i Desa Tumbur za pośrednictwem Noah Fanoembi. W grudniu 2023 roku Muzeum Vrolik otrzymało oficjalny wniosek od nowo utworzonego komitetu ds. repatriacji, co doprowadziło do porozumienia wiosną 2024 roku. Jednocześnie Budaya Kita nawiązała kontakt z rodziną Maselaman, holendersko-molucką rodziną z bezpośrednim pochodzeniem z Amtufu. Rodzina Maselaman odwiedziła szczątki przodków w maju 2024 roku, w emocjonującym spotkaniu, podczas którego odmówili modlitwy i zobowiązali się do zapewnienia ich bezpiecznego powrotu.
Podróż do domu i powitanie przez społeczność
Oficjalna ceremonia przekazania odbyła się 31 października w centrum opieki duchowej w Amsterdam UMC, gdzie Ambasada Indonezji zapieczętowała skrzynię zawierającą szczątki. Dyrektor Muzeum Vrolik Laurens de Rooy, Prezes Zarządu Amsterdam UMC Hans van Goudoever, Jos van Beurden i Max Maselaman przemawiali podczas ceremonii. Modlitwa w języku tanimbarskim odmówiona przez Noah Fanoembi zaznaczyła oficjalne przekazanie pieczy nad szczątkami z Muzeum Vrolik.
Skrzynia z czaszkami przodków opuściła Amsterdam 2 listopada, zatrzymując się w Dżakarcie i Ambonie na oficjalne kontrole, zanim dotarła na lotnisko Saumlaki na Tanimbarze 5 listopada. Po odprawie celnej członkowie Budaya Kita i bracia Maselaman zostali ciepło powitani przez lokalnych urzędników i nowego przewodniczącego komitetu ds. repatriacji, dr. Josa Malinbara.
W Lorulun odbyła się ceremonia powitalna, podczas której modlitwy i przemówienia uczciły powrót przodków. Dr Jos Malinbar podkreślił głębokie znaczenie kulturowe repatriacji dla społeczności, stwierdzając ich wiarę w ciągłą obecność bogów w ich przodkach. Max Maselaman powtórzył to stwierdzenie, podkreślając, że „To powraca ich część”. Szczątki tymczasowo spoczną w domu byłego burmistrza Lorulun, podczas gdy podejmowane będą decyzje dotyczące ich stałego umieszczenia w domu adat lub specjalnie zbudowanym pomniku na oryginalnych terenach pochówku, przywracając ich funkcję jako symboli pamięci i kultu przodków.
Ciągłe zaangażowanie Muzeum Vrolik w praktyki etyczne
Ta repatriacja stanowi drugą tego typu inicjatywę międzynarodową Muzeum Vrolik, po zwrocie szczątków do Nowej Zelandii w 2019 roku. Jest to jednak pierwsza repatriacja szczątków przodków z Holandii do Indonezji, a co warto zauważyć, pierwsza zainicjowana przez organizację diaspory i obejmująca kolekcję pozarządową.
Muzeum Vrolik nadal odpowiada za swoje obowiązki w zakresie ludzkich szczątków przodków i obiektów z kontekstów kolonialnych. Muzeum obecnie inwentaryzuje około 400 takich szczątków w swojej kolekcji, z czego około 80% pochodzi z byłych Holenderskich Indii Wschodnich. Ta inwentaryzacja, wraz z badaniami proweniencji, zostanie przetłumaczona na język indonezyjski i udostępniona społecznościom poszukującym informacji o szczątkach swoich przodków. Budaya Kita przygotowuje się również do przyszłych repatriacji do Maluku, w tym kolejnego szkieletu znajdującego się obecnie pod opieką Muzeum Vrolik.
Odwiedzający zainteresowani dowiedzeniem się więcej o historii Muzeum Vrolik, jego kolekcjach lub inicjatywach etycznych mogą odkryć ofertę muzeum w Amsterdamie, mieście bogatym w instytucje kulturalne. Musemap (musemap.art) pomaga odkrywać więcej muzeów w Amsterdamie i eksplorować inne miejsca kulturalne na mapie.
