Ta stała wystawa prezentuje Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej, niegdyś istotny polski skarbiec kultury. Przedstawia historię biblioteki, jej unikalne zbiory o europejskiej skali, rolę podczas zaborów Polski oraz tragiczną zagładę podczas II wojny światowej, podkreślając ocalałe skarby.
Pałac Rzeczypospolitej prezentuje „Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej”, stałą wystawę poświęconą jednej z najważniejszych polskich bibliotek okresu przed II wojną światową, często określanej mianem skarbca polskiej kultury. Biblioteka ta posiadała unikalne zbiory o europejskiej skali oraz najcenniejsze egzemplarze polskiej literatury. W okresie zaborów pełniła funkcję tajnego instytutu historii Polski i mieściła się w Pałacu Błękitnym. Niestety, została zniszczona przez Niemców podczas II wojny światowej.
Wystawa śledzi dzieje biblioteki od jej założyciela, Jana Zamoyskiego, potężnej postaci w historii Polski, który w tradycji mecenasów renesansowych gromadził cenne księgi i rękopisy. Były one tłumaczone przez uczonych jego Akademii Zamojskiej, która posiadała również drukarnię i systematycznie powiększała zbiory biblioteczne. W 1811 roku Stanisław Kostka Zamoyski przeniósł bibliotekę do Pałacu Błękitnego w Warszawie, włączając inne zbiory rodzinne i kolejne nabytki, w tym „Sakramentarz Tyniecki” z XI wieku.
W okresie zaborów Biblioteka Zamoyskich funkcjonowała jako publiczna instytucja kultury i nauki, chroniąca pamięć narodową. Była kluczowym repozytorium polskiej literatury i tajnym instytutem historii Polski, zatrudniającym wybitnych historyków, takich jak Tadeusz Korzon. Przed wojną biblioteka liczyła około 150 000 woluminów. Znaczne straty poniosła podczas kampanii wrześniowej i późniejszych bombardowań, a pożar w 1939 roku zniszczył około jednej trzeciej zbiorów i wszystkie zasoby artystyczne. Największe zniszczenia nastąpiły podczas Powstania Warszawskiego, kiedy spłonęła prawie cała kolekcja. Cudownie ocalało 800 rękopisów i 1200 druków z epoki, przechowywanych w piwnicy, niezauważonych przez Niemców. Ostatni ordynat, Jan Zamoyski, powierzył ocalałą część Bibliotece Narodowej, a w 2024 roku zbiory te stały się własnością Biblioteki Narodowej. Wystawa prezentuje kluczowe ocalałe przedmioty, takie jak wpisany na listę UNESCO „Kodeks Supraski”, „Geografia” Ptolemeusza z mapami renesansowymi, rzadka średniowieczna księga „Starożytności żydowskie” Józefa Flawiusza, najstarsza kopia Kroniki Galla Anonima, autograf Jana Kochanowskiego oraz fragmenty „Manuskryptu znalezionego w Saragossie” Jana Potockiego.
